Сығанақ қаласы

   Қашқарлық Махмұт ХI ғасырда оғыздардың Сырдарияны “угуз” өзенi деп атағанын мәлiмдеген, ал гүздер қалаларына ол Сауран, Сығанақ, Сүткент, Қарашық және Қарнақ қала-ларын жатқызған. Оның картасында “гүздер қалалары” алқабы Қарашық қаласынан оңтүстiкке қарай, Сырдария өңiрiнiң орта белiнде көрсетiлген. Сығанақ қаласы туралы алғашқы рет Х ғасырдың жазба деректерiнде айтылған, ал ХI ғасырда оны Махмұт Қашғари оғыз қалаларының iшiнде атап өткен. 55 ХII ғасырда Сығанақ қыпшақ мемлекеттi көбiрлестiгiнiң астанасы болады.

  ХIII ғасырда тарихшы Джувайниде сығанақтықтардың моңғолдарға көрсеткен қарсылығы нәтижесiнде қаланың 1220 жылы талқандалуы жөнiнде суреттеген. Ол Жошы әскерлерiнiң Сырдария бойымен Төмен жылжи отырып, бiр қаладан кейiн бiр қаланы алып отырғанын жазады. Жошыға жергiлiктi екi саудагер Хасан-қожа мен Әли-қожа ерiп жүрген. Хасан-қожа қала тұрғындарын берiлуге көндiру үшiн Сығанаққа жiберiлген, бiрақ олар сатқынды өлтiрiп, жауға қарсылық жасайды. Жетi күн бойғы шабуылдан кейiн ғана Сығанақ қаласы басып алынып, тұрғындары түгелдей қырылған. Талқандалғанына қарамастан, Сығанақ қайта салынып, ол туралы ХIII ғасырдың орта шенiнде Гетумның суреттемесiнде “Сығанақ” ретiнде атап көрсетiлген. Бiртiндеп қала қайтадан Сырдария өңiрiндегi iрi саяси және экономикалық орталыққа айнала бастайды. ХIV ғасырда Сығанақ Ақ Орданың астанасы болады; онда әсiресе Ерзен хан мен Орыс хан тұсында мешiттер, хан сарайы, басқа қоғамдық ғимараттар салынды. ХV ғасырдың 20-жылдары бiраз уақыт қала Ұлықбектiң әкiмдiгiнде болған, ал 1446 жылы қаланы Әбiлхайыр хан билеп алған. 80-жылдары қаланы Мұхаммед Шайбани, ал одан соң қазақ ханы — Бұрындық иемденген. Содан кейiн ол қолдан қолға ауысқан: ХVI ғасырдың 50-60-жылдарында оған өзбек хандары ие болған, олардың артынан сол ғасырдың соңында қала қазақ хандықтарының қол астына тедi. ХVI ғасырдың бас кезінде, Рузбиханның айтуынша, қаланың бiршама әлсiрегенi, тұрғындар санының азайғаны байқалған, ал ежелдегi Сығанақ “жайқалып тұрған, үй-жайлар және өңделген бау-бақшалармен қоршалған, азық-түлiкке бай және қазақ халқы үшiн маңызды сауда орны болған. Түркiстан аймақтары мен Мауереннахрдан, Шығыстан бастап Қашқар, Хотан шекараларынан келген сауда-герлер Сығанаққа сол жерлердiң тауарларын алып келiп, Дештi елдерiмен сауда жасаған”. Сығанақ өзінiң архитектуралық ескерткiштерiмен, әсiресе Көк-Кесенемен белгiлi болған.

  Зерттеушiлердiң пiкiрi бойынша, бұл кесене — Әбiлхайырдың қабiрi, ал оның немересi Шайбани хан ХVI ғасырдың басында Тимуридтер патшалығын құлатқан. 56 Ортағасырлық Сығанаққа сөзсiз сәйкес келетiн Сунақ-ата қаласының қалдығы Төменарық темiржол стансысынан солтүстiк-батысқа қарай 20 шақырым жерде, қазіргi Түркiстан-Қызылорда автомобиль жолынан 1,5 шақырым оңға қарай орналасқан. Жобасында көне қала бесбұрыш формалы болып келген. Оның топографиясында iшкi қамал мен шахристан оңтүстiк-шығыс Бөлiгiнде орналасқан. Шахристанның өлшемдерi: солтүстiк жағы — 250 м, батысы — 360 м, оңтүстiгi — 250 м және оңтүстiк шығысы — 450 м, солтүстiк шығысы — 350 м, қаланың жалпы ауданы 20 га шамасында. Iшкi қамалдың ауданы 7,2 га. Бұл — қаланың жақсы бекiтiлген Бөлiгi.

 Мысалы, қамал қабырғасы болған дуалдың биiктiгi 6-7 метрге дейiн жетедi. Бес бұрышында үш-үштен сыртына шығыңқы тұрған дөңгелек мұнаралары болған. Қала аумағына кiретiн жер екеу болған, батыс және солтүстiк қабырғаларының ортасында 20 м алға қарай шығып тұрған қабырға кесiндiлерiмен бекiтiлген iшкi қамал қақпасы шығыс жағындағы қабырғасының солтүстiк-шығыс бұрышына жақын жерiнде орналастырылған. Сығанақтың айналасы Сырдариядан Төменарық және Бұзғыл-Ұзақ арқылы тартылған арналармен және Қаратаудан ағатын Мыңбұлақ, Шолақ, Арсланды, Қызылтал, Келте-Шалғыз тау зендерiнен тартылған арықтармен суарылатын айдалған жерлер. Сол арналар мен арықтар көне қала маңайында әлi күнге дейiн сақталған. Қала басқа да көптеген Сырдария қалалары сияқты, ХIХ ғасырдың орта шенiнде иесiз қалған, бiрақ осы күнге дейiн бұл және Сырдарияның басқа қалалары туралы, Ұлы Жiбек жолы бойындағы iрi сауда орталығы жөнiнде халық аңыздары мен ертегiлерi сақталған.

Latest news

Өшпес ерлік пен даңқтың иелері Құрметті ардагерлер, Отан қорғаушылар! Қадірлі тыл еңбеккерлері мен жерлестер!

  Сіздерді– 9 мамыр Жеңіс күнімен және 7 мамыр Отан қорғаушылар мерекесімен шын жүректен құттықтаймыз! 9 мамыр бұл – адамзат тарихындағы ең ауыр қантөгіс соғыс...

Көктем көркі-Қызғалдақ

  Әлемде қызғалдақтың 2500-ге тарта түрі бар екен. Қазақстанның далалық аймақта­рында қызғалдақтың 35-ке жуық түрі өседі. Оның 11 түрі эндемикалық болып табылады. Альберт қызғалдағы,...

Ерменбайдың махаббаты (Әңгіме)

   Мектеп бітірген жылы Алматы қаласына жоғары оқу орнына түсу үшін жолға шықтым. Бұрын ауылдан ұзап шықпаған мен бұл оқиға жүрегіме ерекше қуаныш сыйлады....

Ауылым алтын бесігім

Түркістан облысы, Созақ ауданы, Жартытөбе  ауылдық округіне қарасты Жартытөбе, Аққолтық, Бабата елді мекендерінде ауылдық округ әкімі Есенқабыл Болаттың ұйымдастыруымен 2021 жылдың 19-24 сәуірі аралығында...

Related news

Өшпес ерлік пен даңқтың иелері Құрметті ардагерлер, Отан қорғаушылар! Қадірлі тыл еңбеккерлері мен жерлестер!

  Сіздерді– 9 мамыр Жеңіс күнімен және 7 мамыр Отан қорғаушылар мерекесімен шын жүректен құттықтаймыз! 9 мамыр бұл – адамзат тарихындағы ең ауыр қантөгіс соғыс...

Көктем көркі-Қызғалдақ

  Әлемде қызғалдақтың 2500-ге тарта түрі бар екен. Қазақстанның далалық аймақта­рында қызғалдақтың 35-ке жуық түрі өседі. Оның 11 түрі эндемикалық болып табылады. Альберт қызғалдағы,...

Ерменбайдың махаббаты (Әңгіме)

   Мектеп бітірген жылы Алматы қаласына жоғары оқу орнына түсу үшін жолға шықтым. Бұрын ауылдан ұзап шықпаған мен бұл оқиға жүрегіме ерекше қуаныш сыйлады....

Ауылым алтын бесігім

Түркістан облысы, Созақ ауданы, Жартытөбе  ауылдық округіне қарасты Жартытөбе, Аққолтық, Бабата елді мекендерінде ауылдық округ әкімі Есенқабыл Болаттың ұйымдастыруымен 2021 жылдың 19-24 сәуірі аралығында...