Тарихқа тағзым тірілерден парыз

Тарихқа тағзым тірілерден парыз 1Әйгілі Созақ көтерлісі қазақ даласындағы 300-ге жуық көтерілістің ішіндегі өзгешесі, әрі 1986 жылғы желтоқсан көтерілісінің қарлығашы десе де болады. Үстемдік етіп тұрған  қанды қылышты қызыл өкіметке қарсы тұру деген ол кезде қияметті көзсіз ерлік болатын. Жазушы Өтеш Қырғызбаев, тарихшы Сүлеймен Тәбріз, ақын Бөрғазының Өскені шығармаларында суреттелген бұл көтеріліс алапат қанды көтеріліс болды. Кейбір тарих өміршеңдігін ойыншық етіп, бір рудың ғана қанжығасына байлап берген тарихшысымақтардың жаза салғанындай емес, бұл көтеріліс жалпы қазақ халқының біртұтастығының жарқын айғағы болды. Бұл көтерілістің астарында біздің халқымыздың ауызбіршілігі, ынтымағы, бірлігі жатыр. Кеңес өкіметінің озбыр саясатына қарсы шыққан азаматтардың ішінде созақтық жерлесіміз Ыбырай Жылқыайдаровта болды. Көзі ашық көкірегі ояу азамат жүйесіз қысымға шыдай алмай жерлестерімен бірге үстем тап өкілдеріне қарусыз қарсы шықты. Үстін-үстін шабуылды қақтығыс кезінде иығынан ауыр жараланған Ыбырай қызыл әскерлердің қолына түседі. Бірге болған жора-жолдастарыңды тауып бер, түрін түстеп бер деген тергеушілер тарапынан берілген талапты орындаудан бас тартқан Ыбырай азап пен қорлықтың, қинау мен зомбылықтың бәрін бастан кешеді. РСФСР-дің Қылмыстық Кодексінің 58-2,58-7,58-10 баптарымен қылмысты деп тауып ақтауға жатпайды деп танылған. «Көтеріліске қатысушы, бандылық топтың мүшесі» деген жала жабылған. 1930 жылы 6 қазанда тұтқынға алынып, Түркістан қаласындағы тұтқындар үйінде жатады. Ақыры 1931 жылы 10 наурызда өкім етіп,  Ыбырайды қасындағы он үш серігімен қоса 1931 жылы 1 сәуірде атып тастайды. Ату үкімі Түркістан қаласында орындалады. 1993 жылы ақталады. Алпыс жылдық уақыт аралығында бүкіл Созақ даласын кезген батыр рухы «халық жауы» деген жалалы аттан адаланады. Бұл жаладан батырдың туған-туыстары, ұрпақтары қаншама зәбір көрді. Қорасы қасында, ауласы қарсысында тұрған туысы болса да қылышынан қан сүмектеген саясаттың қаһарынан қорқып араласа да алмаған күндер бүгінде сексен-тоқсанды алқымдаған қарттардың әлі жадында. Мал бағып жүрген момын кедей шаруа  қалай ханның кеңесшісі болады. Расында белсенді, көзі қарақты, еті тірі жан болғаны белгілі, алайда ату жазасына кесу үшін біраз жалған мәліметтерді қосқаны белгілі болып тұр. Ол уақытта да өкіметтің тапсырмасы бойынша «пәлен халық жауын табасың!» деген құлақ кесті солақай тапсырма болғаны анық. «Жерің Созақ, өзің қазақ сағанда он жыл!» дейтін сұр заманды кезең ғой. Міне, сол 1930 жылдан күні бүгінге дейін осы екі-үш парақтық мұрағаттық қағаздардан басқа бірде-бір құжаттары сақталмаған. Тек ғана Б.Мейірбековтің «Созақ елі» атты  кітабында  Ыбырай Жылқыайдаровтың 1911 жылдың 5 сәуіріндегі Шымкент уезі Құршу болысы әкімшілігінің тізімінде №1 ауылдың старшындығына кандидат екендігі жазылған. Өзі тұтқынға алынғанда артында жары, балалары қалған болатын. Отбасының көрген азаптары өз алдына бір кітап. Ыбырайға ұсталғанға дейін пана болған Шу өңірі кейін оның бала-шаға, тұқым-зәузатына тұрақты мекен болды. Қарап отырсаңыздар тізімнің ішінде сексеннен асқан қарияларда жүр. Бала демей, қарт демей «халық жауларының» санын көбейту мақсатында қыра берген екен ғой.Ұрпақтар сабақтастығы жалғасып бүгінгі бабалар аңсаған Тәуелсіздікке де жеттік. Алдыңғы толқын арман еткен жұмақты жағада тұрмыз. Әр ғасырлардың өз жарасы бар. Жазықсыз жапа шеккен бабалар құрметіне болашақта  «Азалы рух» ескерткішінің Созақ ауылында бой көтеруі заңдылық болар еді. «Өлі риза болмай тірі байымас» деген нақылдың астарында өлілер рухының жан дауыстары естілгендей болады. Бұл  мемлекеттік тұрғыда немесе халық болып жұмыла кіріссе де іске асырылуға кезегі келген сауапты шара деп айтар едім. Өткенге салауат ету бүгінгі ұрпақ еншісі. Әр жыл сайын Созақ ауылындағы әйгілі «Дуана» қапасы маңына әруақтар құрметіне құрбандық шалынып, құран оқылса, «Дуана» мемориалдық кешені орнатылатын уақыт жетті. Ол кешеннің тарихи маңызы сан ғасырға мұра, ұрпаққа өнегелі орын болып қалар еді.

МАҚСАТ ҚАРҒАБАЙ

Latest news

ЖЕР МӘСЕЛЕСІ БОЙЫНША

 Үстіміздегі жылдың 30 наурыз күні Сызған, Созақ ауылдық округтері мен Таукент кентінде аудан прокуратурасының прокуроры Б.Бейсембай мен аудан әкімдігінің жер қатынастары бөлімінің маманы Е.Айтжанның...

Карантиндік шектеу шаралары күшейтіледі

Апталық аппарат отырысында облыс әкімі Өмірзақ Шөкеев коронавирустың таралуына жол бермеу үшін Түркістан облысында карантиндік шектеу шараларын күшейтуді тапсырды. Алдағы мерекелік күндері халықтың шоғырлануына...

Елбасы Ұлттық банк төрағасын қабылдады

Қазақстанның Тұңғыш Президенті Ұлттық банк төрағасы Ерболат Досаевты қабылдады, деп хабарлайды Egemen.kz Елбасының баспасөз қызметіне сілтеме жасап. Кездесуде Нұрсұлтан Назарбаевқа Қазақстан экономикасының 2021 жылғы дамуы жөніндегі...

Темірден түйін түйген

Сызған ауылында туып-өскен Қанаев Жұмағали ағамыз ( бұл кісіні барлығы "Жұман " деп атайды) темірден түйін түйеді. Мектепті бітіргеннен кейін ауылдағы гаражға жұмысқа тұрғаннан...

Related news

ЖЕР МӘСЕЛЕСІ БОЙЫНША

 Үстіміздегі жылдың 30 наурыз күні Сызған, Созақ ауылдық округтері мен Таукент кентінде аудан прокуратурасының прокуроры Б.Бейсембай мен аудан әкімдігінің жер қатынастары бөлімінің маманы Е.Айтжанның...

Карантиндік шектеу шаралары күшейтіледі

Апталық аппарат отырысында облыс әкімі Өмірзақ Шөкеев коронавирустың таралуына жол бермеу үшін Түркістан облысында карантиндік шектеу шараларын күшейтуді тапсырды. Алдағы мерекелік күндері халықтың шоғырлануына...

Елбасы Ұлттық банк төрағасын қабылдады

Қазақстанның Тұңғыш Президенті Ұлттық банк төрағасы Ерболат Досаевты қабылдады, деп хабарлайды Egemen.kz Елбасының баспасөз қызметіне сілтеме жасап. Кездесуде Нұрсұлтан Назарбаевқа Қазақстан экономикасының 2021 жылғы дамуы жөніндегі...

Темірден түйін түйген

Сызған ауылында туып-өскен Қанаев Жұмағали ағамыз ( бұл кісіні барлығы "Жұман " деп атайды) темірден түйін түйеді. Мектепті бітіргеннен кейін ауылдағы гаражға жұмысқа тұрғаннан...